ضرورت تدوین سیاست‌های پیشگیرانه تا راه‌اندازی آزمایشگاه‌ قارچ‌شناسی

طاهره شکوهی، استاد قارچ‌شناسی پزشکی، با ارائه گزارشی از وضعیت مقاومت دارویی در ایران گفت: برای نخستین بار در سال ۲۰۲۲، قارچ‌ها در لیست اولویت‌های بحرانی سازمان جهانی بهداشت قرار گرفتند.

وی افزود: گونه‌های کاندیدا، به ویژه کاندیدا آلبیکنس و کاندیدا آوریس، در بخش‌های ICU و سوختگی به عنوان تهدیدات جدی سلامت مطرح هستند.

استاد قارچ‌شناسی پزشکی با بیان اینکه، شناسایی قارچ‌ها طی سالیان اخیر با توسعه تکنولوژی به صورت جدی‌تری دنبال می‌شود؛ خاطرنشان کرد: وجود بیماران شامل افراد پیوندی، شیمی‌درمانی و دیابت، منجر به آن شد تا عفونت‌های مهاجم قارچی مورد توجه جدی‌تری قرار گیرند.

ریاست پژوهشکده بیماری‌های واگیر عنوان کرد: عفونت‌های مهاجم کاندیدا در بخش‌های سوختگی مرگ‌ومیر بالای ۸۲ درصد داشته و مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها زمینه را برای رشد این قارچ‌ها فراهم کرده است.

دبیر هیات بورد قارچ شناسی پزشکی، گونه نوظهور کاندیدا آوریس را به عنوان یک تهدید چنددارویی معرفی کرد و هشدار داد: انتقال افقی از طریق دست پرسنل و محیط بیمارستان، گزینه‌های درمان محدود را به شدت کاهش می‌دهد.

عضو هیات علمی متخصص قارچ‌شناسی پزشکی ادامه داد: مصرف بی‌رویه آنتی بیوتیک و رقابت بین باکتری‌ها منتج به مهاجم شدن کاندیدا می‌شود و به ویژه در بخش سوختگی بسیار حادتر است. البته بیماری‌های زمینه‌ای سرعت و شدت تهاجم این گونه را افزایش می‌دهد.

عضو مرکز تحقیقات قارچ‌های بیماری‌زا، بر ضرورت تدوین پروتکل‌های بومی و نگاه «سلامت واحد» تأکید کرد و گفت: حوزه‌های بهداشت، کشاورزی و صنایع غذایی باید با یکدیگر هماهنگ شوند.

شکوهی با این توضیح که مدیریت عفونت‌های کاندیدا در نظام سلامت یک چالش است و یکی از شکاف‌ها عدم وجود گاید لاین واحد و کلان تشخیص است که باید به‌صورت انحصاری برای جامعه ما نوشته شود؛ تشریح کرد: جدا از آنکه باید گونه‌های بیماری‌زا را بشناسیم و بر مبنای آن عامل عفونی را ردیابی کنیم، اجرای تست حساسیت دارویی، هزینه‌بر است و زیرساخت‌های لازم باید در آزمایشگاه‌های استان فراهم شود تا ضمن تشخیص گونه‌ها، نگهداری آن نیز انجام گیرد. مضاف اینکه برنامه منظم غربالگری تشخیصی و درمانی در کنار ردیابی از الزاماتی است که باید تقویت شود.

محمدتقی هدایتی، استاد مرکز تحقیقات قارچ‌های تهاجمی، با اشاره به حضور طبیعی قارچ‌ها در محیط، گفت: از بیش از ۱۰۰ هزار گونه قارچی در دنیا، تنها حدود ۵۰۰ گونه برای انسان بیماری‌زا هستند. بنابراین نگاه هراس‌آلود به قارچ‌ها صحیح نیست و مدیریت علمی و هدفمند باید در دستور کار باشد.

وی منابع عفونت‌های قارچی را دو دسته اصلی دانست: برخی از قارچ‌ها مانند آسپرژیلوس (Aspergillus) منشأ محیطی دارند و برخی قارچ‌ها مانند کاندیدا از فلور طبیعی بدن انسان می‌باشند منشأ درونی دارند. مقاومت دارویی در قارچ‌ها به دوشکل ذاتی و اکتسابی وجود دارد؛ ذاتی از ابتدا مقاوم‌اند و اکتسابی در برخورد با داروها یا سموم مورد استفاده در مصارف کشاورزی پدیدار می‌شود، البته مصرف بی‌رویه دارو و سموم کشاورزی نیز از موارد بسیار اصلی برای ظهور قارچ‌ها محسوب می‌شوند.

عضو هیات علمی متخصص قارچ‌شناسی پزشکی و عضو مرکز تحقیقات قارچ‌های بیماری‌زا، با اشاره به بیماران پرخطر یا با استعداد بالا نسبت به آسپرژیلوس مهاجم مانند پیوند ریه و مغز استخوان، گفت: هزینه درمان آسپرژیلوز مهاجم بسیار بالاست و پیشگیری، آموزش کارکنان و تغییرات بیمارستان‌ها که می‌تواند با  اصلاح موارد محیطی نظیر دستگاه‌های تهویه و پایش محیط از نظر وجود قارچ، می‌تواند تأثیر قابل توجهی در پیشگیری از ابتلا به بیماری داشته باشد.

هدایتی با این توضیح که افرادی که به هر دلیلی ضعف سیستم ایمنی پیدا می‌کنند به شدت نسبت به قارچ اسپرژیلوز مهاجم، حساس هستند؛ گفت: هم اکنون قریب به یکسال است که گاید لاین درمانی و تشخیصی اسپرژیلوز را با حضور در جلسات متعدد کشوری، تدوین کردیم که هنوز به دست ما نرسیده است که امیدواریم برای بیماران مثمرثمر باشد.

وی در این باره عنوان کرد: در این تحقیقات میدانی علمی،  ۱۸ استان کشور و ۲۳ بیمارستان مورد توجه قرار گرفت تا در خصوص مقاومت اسپرژیلوز تحقیق کنیم و نکته جالب این بود که بنظر می‌رسد باید یک هشدار جدی دهیم که داروی اصلی، دور از دسترس است و باید گاید لاین‌های موجود دنیا را بومی‌سازی کنیم.

عضو هیات علمی متخصص قارچ‌شناسی پزشکی، ادامه داد: در این راستا، گایدلاین‌های بین‌المللی را مورد آزمایش قرار دادیم و بومی‌سازی کردیم و با نمونه‌گیری‌های چندگانه درحال تدوین نتایج مطلوب این آزمایش هستیم و  در میان آزمایشات انجام شده دریافتیم که مداخله می‌تواند موثر باشد.

عضو مرکز تحقیقات قارچ‌های بیماری‌زا، در پایان بر ضرورت تشکیل و راه‌اندازی آزمایشگاه مرجع ( ریفرال) در سطح استان در مرکز استان تاکید کرد و پیشنهاد داد: این آزمایشگاه ریفرال می‌تواند در بیمارستان امام خمینی (ره) ساری و یا بیمارستان بوعلی ساری جانمایی و احداث شود.

علیرضا فتحی، رئیس اداره اقتصاد درمان، هماهنگی بیمه، تعرفه و استاندارد نیز با انتقاد از پایین بودن تعرفه خدمات آزمایشگاهی گفت: تعرفه‌های غیرواقعی کیفیت ارائه خدمات را تهدید می‌کند و حذف ارز ترجیحی این چالش را تشدید خواهد کرد.

وی افزود: انتظار گروه آزمایشگاهی، واقعی شدن نرخ تعرفه‌ها است هر چند برخی خدمات، دارای تعرفه نیستند و لازم است نرخگذاری جدید صورت گیرد.

رئیس اداره اقتصاد درمان، پیشنهاد داد: خرید راهبردی و واقعی شدن نرخ خدمات آزمایشگاهی، راهکارهای لازم برای حفظ پایداری مراکز و دسترسی بیماران به تشخیص‌های حیاتی است.

کاوه حدادی، جراح مغز و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، با بیان اینکه ناپایداری و عدم پیگیری فرایندها همواره از چالش‌های جدی است؛ گفت: بالین و رشته‌های آزمایشگاهی، کاملا در هم تنیده است و باید این نظم و این چیدمان در عمل نیز اتفاق بیفتد.

وی با بیان اینکه می‌بایست در هر بیماری مهاجمی حتی قارچی، بتوانیم گارد بگیریم و لذا باید هدفمند عمل کنیم؛ افزود: در این راستا لازم است تا  گروه آزمایشگاهی در دل بالینی قرار گیرد و این شکاف و اختلال، کنار گذاشته شود.

جراح مغز و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، خاطرنشان کرد: ناپایداری فرایندها و مسکوت ماندن طرح‌ها، مدیریت بیماری‌های مهاجم مانند عفونت‌های قارچی را با مشکل مواجه می‌کند.

حدادی با این توضیح که متاسفانه داروهای قارچی در الویت نیست و باید تلاش شود در لیست قرار گیرد؛ تصریح کرد: داروهای ضدقارچ باید ضمن اینکه در  اولویت قرار گیرند، ضرورت دارد که به فهرست دارویی نیز افزوده شوند.

محمود موسی‌زاده، رئیس مرکز مطالعات جمعیتی، گفت: موضوع «مدیریت تشخیص و درمان بیماری‌های قارچی کمی مظلوم» واقع شده است و باید در باید در اولویت راه‌اندازی ازمایشگاه‌های میکروبیولوژی لحاظ شود.

وی افزود: استان مازندران از نظر زیرساخت‌های آزمایشگاهی تخصصی فقیر است و تنها چند آزمایشگاه انگشت‌شمار با محدودیت زمان کاری فعال هستند.

رئیس مرکز مطالعات جمعیتی، با اشاره به لزوم وجود آزمایشگاه تخصصی تشخصیصی قارچ‌شناسی پزشکی در استان،تاکید کرد: حداقل در بخش دولتی و بیمارستانی می‌توان زیرساخت‌های آزمایشگاهی تخصصی قارچ‌شناسی را به یک الزام مبدل کرد.

محمدعلی ابراهیم‌زاده گفت:  در حال حاضر گرچه نمی‌توان کاری برای از بین بردن مقاومت دارویی کرد اما می‌توان بدنبال راهکاری بود تا این مقاومت را  کم کرد.

وی افزود: راهکار اصلی مقابله با مقاومت دارویی، رعایت بهداشت، مصرف درست دارو، تشخیص به‌موقع، تجویز درست و جلوگیری از درمان خودسرانه است.

رئیس مرکز تحقیقات علوم دارویی، خاطرنشان کرد: تشخیص، گام بلند در پیشگیری و درمان است و نباید کار از کار بگذارد و باید از درمان دیرهنگام و درمان خودسرانه پرهیز کرد.

ابراهیم‌زاده، با بیان اینکه کشف ترکیبات یک اصل حیاتی است و می‌توان به داروهایی رسید که کارآمدتر باشند؛ تاکید کرد: کشف ترکیبات جدید دارویی با مکانیزم متفاوت نیز یک اصل حیاتی است که مغفول مانده است.

به گزارش بلاغ؛ در حالی که عفونت‌های قارچی سال‌ها در سایه سایر بیماری‌های عفونی قرار داشتند، رشد مقاومت دارویی و محدودیت امکانات تشخیصی، این پاتوژن‌ها را به چالشی نوظهور در سیاست‌گذاری سلامت تبدیل کرده است؛ چالشی که متخصصان در نشست تخصصی مازندران بر لزوم مواجهه علمی و میان‌بخشی با آن تأکید کردند.

افزایش مقاومت دارویی در گونه‌هایی مانند کاندیدا آوریس و مرگ‌ومیر بالای عفونت‌های قارچی در بیماران پرخطر، زنگ خطری جدی برای نظام سلامت است؛ کارشناسان در میزگرد تخصصی مازندران هشدار دادند که بدون اصلاح زیرساخت‌های تشخیصی و تأمین دارو، این «بحران خاموش» می‌تواند ابعاد گسترده‌تری پیدا کند.

در مجموع، از جمع‌بندی سخنان کارشناسان و اساتید حاضر می‌توان چنین نتیجه گرفت که مدیریت عفونت‌های قارچی در کشور و استان مازندران نیازمند یک نگاه جامع، علمی و پیشگیرانه است؛ مقاومت دارویی در قارچ‌ها در حال ظهور است و هرگونه تأخیر در تشخیص و درمان می‌تواند بار جانی و اقتصادی سنگینی تحمیل کند.

نکات کلیدی میزگرد نشان داد که شکاف میان بخش بالینی و آزمایشگاهی، کمبود آزمایشگاه‌های تخصصی قارچ‌شناسی، محدودیت دسترسی به داروهای ضدقارچ و تعرفه‌های غیرواقعی، موانع اصلی در کنترل مؤثر این عفونت‌ها هستند.

آنچه خبرنگار بلاغ از مجموع سخنان اساتید حاضر در این میزگرد به عنوان حلقه مفقوده و فقدان جدی در راستای کاهش تهدیدها وچالش‌های این حوزه در مازندران برداشت کرده است به شرح ذیل است:

عدم تدوین گایدلاین درمانی-تشخیصی و نبود سیاست یکپارچه مدیریت کنترل و پیشگیرانه

فقدان آزمایشگاه مرجع تخصصی تشخصیصی قارچ‌شناسی پزشکی در مازندران

محدودیت فعالیت کاری آزمایشگاه‌های تخصصی تشخصیصی قارچ‌شناسی پزشکی در استان، که تعداد انگشت‌شماری دارند و پاسخگوی نیاز جمعیت نیستند.

کمبود و محدودیت دسترسی به داروهای ضدقارچ و ضرورت تحقیق و تولید داروی بومی با توجه به حساسیت موضوع.

راهکار مقابله با عفونت‌های قارچی مهاجم تنها در اجرای یک سیاست یکپارچه و میان‌بخشی قابل تحقق است؛ سیاستی که همزمان به آموزش کارکنان، بهبود زیرساخت‌های آزمایشگاهی، تامین دارو و پایش محیط توجه داشته باشد. تجربیات موفق در برخی بیمارستان‌ها نشان می‌دهد که مداخلات علمی و هدفمند، حتی در کوتاه‌مدت، می‌تواند میزان آلودگی و مقاومت قارچی را کاهش دهد.

به نظر می‌رسد، توجه به این بحران خاموش نه تنها سلامت بیماران پرخطر را تضمین می‌کند، بلکه از بار مالی و روانی قابل توجه بر خانواده‌ها و نظام سلامت کشور جلوگیری خواهد کرد. تنها با هم‌راستایی بالین، آزمایشگاه و سیاست‌گذاری دارویی می‌توان جلوی گسترش مقاومت قارچی و پیامدهای خطرناک آن را گرفت و این مساله باید به یک اولویت ملی در سلامت تبدیل شود.